De wegen kenmerkten zich in vroegere tijd door een eenvoudig karakter en werden nauwelijks onderhouden. Tot in de twintigste eeuw waren alle wegen ondergeschikt aan het landschap, voornamelijk vanwege de bodemgesteldheid van het omliggende terrein. Het oude gezegde “Zoo de weg, zoo het land” illustreert deze samenhang op treffende wijze. Het verloop van de tracés biedt dan ook waardevolle aanwijzingen over de aard en gesteldheid van de bodem.
Op de Haule is daar al vroeg op ingegrepen. Er zijn centrale “krachten”, o.a. de stad Groningen, geweest die ervoor heeft gezorgd dat de huidige Dorpsstraat er zo recht-toe-recht-aan bij ligt. Immers, de boerderijen liggen in clusters duidelijk bezijden de weg. Deze doorgaande weg is waarschijnlijk al medio 15 eeuw aangepakt zo kunt u lezen in het artikel over de Oude Weg,
We hebben in het artikel over de Nieuwe Weg aangetoond dat de familie Lycklama het karakter van deze weg, de huidige Koumansburg, heeft bepaald. Vanaf de 18e eeuw zie je steeds vaker dat tol wordt in gesteld ter dekking van het onderhoud.
Het eigendom en onderhoud van de wegen op de Haule ligt tegenwoordig bij de gemeente. Dat was eerder niet zo.
Tot de overname door de gemeente waren het de stemgerechtigde hoeves van Haule die de zorgplicht voor het onderhoud hadden van de doorgaande weg door Haule, die men in 1841 de Heereweg noemde. Zij waren ook verantwoordelijk voor de zijlen, de pompen en de afwatering. Iedere boer hield het stuk weg dat langs zijn hoeve liep in goede staat. Die verplichting strekte zich zelfs uit tot percelen die ooit bij een hoeve hoorden, ook als die inmiddels verkocht waren en niet direct aan de weg lagen.
Het onderhoud van deze wegen moet niet worden overschat. Het bestond doorgaans uit enkele onderhoudsbeurten per jaar, waarbij men zich beperkte tot het egaliseren van de wagensporen en het dichten van kuilen en gaten.
De belangrijkste doorgaande route, de Heerweg, had een zodanige breedte dat twee met paarden bespannen wagens elkaar konden passeren. In een Utrechts plakkaat (1662) wordt dit omschreven als “twee men-wagens malcanderen gevoeglyk kunnen wyken”. De minimale breedte bedroeg circa 1,5 roede, wat neerkomt op ongeveer 6,6 meter. In de praktijk varieerde de breedte van Heerwegen doorgaans tussen de 7,5 en 11 meter, en soms zelfs meer.
Kenmerkend voor deze wegen was het voorkomen van in de lengterichting uitgesleten wagensporen. Deze functioneerden als een soort natuurlijke rails, waardoor de kans op het breken van de as of het kantelen van de wagen werd verkleind. Voorwaarde hierbij was wel dat de lengte van de wagenas overeenkwam met de onderlinge afstand van de sporen. Rond 1600 trad er dan ook een zekere mate van uniformering op, mede ingegeven door handelsbelangen en militaire overwegingen. Dit leidde tot de verbreiding van het zogenoemde Hollandsche spoor, met een spoorbreedte van 128 centimeter.
Meer waardevolle informatie kunt u vinden het boek van Frits H. Horsten “De doorgaande wegen in Nederland, 16e tot 19e eeuw”.
Bijzonder is het onderhoud van de weg Zathe Koudenburg – Drentse grens. Het onderhoud daarvan berustte op de zathe Koudenburg. Als vergoeding voor het onderhoud werd tol geheven.
In een akte uit 1841 lees ik in zijn algemeenheid iets over het onderhoud in de omgeving van Haule (het lijkt een standaardtekst):
“Dit eerste perceel (zathe Koudenburg) was eindelijk nog belast met het onderhoud van de Haulertille, het Haulerzet, den Haulerweg en den Schansdijk, zoodanig en voor zooverre aan deze gehele Zathe Lands was verbonden en voorts nog met onderhoud van al zulke wegen, paden, waterlossingen en andere voorwerpen van erfdienstbaarheid aan deze plaats hebben behoord en niet afzonderlijk bij de volgende percelen opgenomen zijn.”
De zathe Koudenburg lijkt niet belast te zijn met het onderhoud van de Lijkweg naar Haulerwijk. Deze weg loopt aan de oostzijde van de zathe over de heide.
Het eigendom of beter het onderhoud van Binnenwegen berustte tot het begin van de negentiende eeuw grotendeels bij de aanliggende eigenaren (Brouwer). Op Koudenburg had deze Binnenweg geen doorgaande functie. Daarom waren het eigendom en het onderhoud altijd verdeeld tussen de aanliggers (hoeve 19 en 20) en als zodanig ook steeds in de aktes opgenomen.
Opgraving van een veenweg bij het Drentse Smilde, 1983. Uit: Historische wegenatlas
Een belangrijke juridische doorbraak met betrekking tot de aanleg en onderhoud van wegen was de Gemeentewet van 1851. Deze wet gaf gemeenten een stevigere wettelijke status en bredere bevoegdheden over hun grondgebied. In de praktijk betekende dit dat gemeenten sindsdien zelfstandig publieke werken konden organiseren en financieren, waaronder ook de aanleg en verbetering van wegen. Bron: Overheid van Nu+1
In de tweede helft van de 19e eeuw namen gemeenten steeds meer verantwoordelijkheid voor hun wegen. Door eigen initiatieven en begrotingen begonnen gemeenten – vooral in steden en grotere dorpen – met het verharden van straten en wegen, het aanleggen van bruggen en pleinen en het systematisch onderhouden van de lokale infrastructuur. Bron: Overheid van Nu+1
Versie: 2026, 7 januari