Een Oude Weg veronderstelt ook een Nieuwe Weg. En die Nieuwe Weg komen we tegen op een kaart uit het Kaarten- en prentenkabinet • Opsterlandse Veencomp uit 1757. Dit is de huidige weg Koumansburg.
Daarop is ook nog te zien dat de Schapedrift oorspronkelijk rechtdoor liep tot het meertje het Zwarte Water. Het deel door het veen is hier al gestippeld.
Twintig jaar eerder (1734) tekende Foocke Eijles deze weg via Koudenburg ook al als doorgaande route. Er staat bij: “Nieuwe wegh van Haule nae Drenth”. Bij de Oude Weg staat dan ook geschreven “Dit bij ouds wegh geweest nae Drenth.”
Wanneer is deze Nieuwe Weg dan wel aangelegd en waarom is de route via de Oude Weg opgeheven? Ik vermoed dat de aanleg als doorgaande route (karrenweg) in twee fases heeft plaatsgevonden.
De eerste fase denk ik te hebben gevonden in het boek “Turf uit de Wouden” van S. J van der Molen. Hij citeert op blz. 195 uit een document uit 1608. En dit is weer is een kopie van een midden-16-eeuwse “Memorij”. Dit citaat luidt:
“Die Heeren van dei Compagnie hebben voortijden een dijk aangelegd van haule nae veenhuisen, doe was daer een leidyk an die noortsyde van die nije dyk die ook al vergaen is. Nogh is daer ook een leydyk geweest van die vugtel tot die nije dyk die insgelyks vergaen is.”
Mijns inziens een belangrijk citaat. Van der Molen dateert het oorspronkelijke stuk van voor 1554. .
In dit stuk uit 1608 lezen we dat de “Heeren van de Compagnie” een dijk hebben aangelegd.
Ik interpreteer dit zo dat zij een dijk hebben aangelegd van Koudenburg richting het “Witte Huis”. Dit deel van de huidige weg Koumansburg loopt in een rechte lijn; duidelijk aangelegd. Daarbij past het gegeven van een leidijk aan de noordkant t.w. de Rendijk die ligt op de scheiding van het Mandeveld en het latere ontginningsveld van de Opsterlandse Compagnons tegen Drenthe aan. Aan de zuidkant zou dan een leidijk hebben gelegen tot aan Fochteloo en omvat m.i. ook een deel van de nog steeds aanwezige Rendijk.
Wat mij opvalt op de uitsnede uit een kaart uit 1727, getekend door de gecommitteerde landmeter Focke Eijles is dat richting de grens met Drenthe, dwars op de weg (noord-zuid lopend), een lijn staat getrokken; zonder begin of eind. Het ontbreekt mij aan apparatuur om kaarten goed over elkaar te leggen. Door vast punten op door landmeters gemaakte kaarten te vergelijken en te bemeten, durf ik met enige stelligheid te zeggen dat het de oude leidijk en dus de huidige Rendijk is.
Maar wie zijn die “Heeren van de Compagnie”?
Begin 1500 verwerven de Van Ewsums (een Ommelander hoofdelingengeslacht) verschillende heerden (boerenbedrijven) en gronden in Vredewold. In 1525 koopt jonker Wigbold van Ewsum land bij Midwolde en bouwt daar een nieuw huis: de ‘Nije Oord’, de voorloper van Nienoord. In 1531 krijgen de Van Ewsums het erfelijk grietmanschap van Vredewold. Rond 1500 bezitten de Van Ewsums al (veen)grond in het aangrenzende Friese Haule. In 1508 is hier minstens één pachter gevestigd. Veertig jaar later blijken de Van Ewsums, volgens het Beneficiaalboek van de Haule uit 1543, eigenaar te zijn van diverse boerderijen in het oostelijke deel van Haule. Van de Molen komt tot de conclusie dat de hier bedoelde “Heeren van die Compagnie” de in 1571 te Keulen opgerichte “Compagnie” is. Deze heeft als doel de exploitatie van de venen in Vredewold, de Haule en Drent. Wigbold van Ewsum is daarbij betrokken als eigenaar van grote stukken veen o.a. onder Haule. De Compagnie is 1579 alweer ontbonden. Ik trek de conclusie dat de basis voor de latere Nieuwe Weg (Koumansburg) deze dijk uit de 16e eeuw is.
De tweede fase, de werkelijke aanleg als doorgaande route, moet later zijn geweest. Op een kaart van Tideman uit 1707, vervaardigd in opdracht van de heer van Nienoord (Van Eden tot Heden blz. 135) staan zowel de Oude – als de Nieuwe weg aangegeven; de Oudeweg meer als doorgaande route en de route via Koudenburg als een kronkelend pad.
Als je de eerdergenoemde kaart uit 1727, getekend door de gecommitteerde landmeter Focke Eijles, serieus neemt dan is de aanleg van een echte doorgaande weg via Koudenburg van latere datum. In 1720 kopen familie Lycklama à Nijeholt Het hele gebied van de kerk van Haule tot aan de Drentse grens van de erven Von Inn- und Kniphausen – Van Ewsum.
Op de kaart met de naam van “Questieus (!) Veld bij Norg” (Een) uit ca. 1733 is de route over Koudenburg als enige aangegeven. Daarmee kom ik tot de conclusie dat de doorgaande weg via Koudenburg is aangelegd tussen 1727 en 1733. De Lycklama’s beschikten over voldoende middelen om zelf een weg aan te leggen, en voor het onderhoud stelden ze een tol in. Het is aannemelijk dat de oude route via de Oude Weg is opgeheven omdat het gebied te nat is geworden. Het veen wint terrein, waardoor het pad steeds moeilijker begaanbaar is. Als alternatief wordt de hoger gelegen Nieuwe Weg aangelegd, gebruikmakend van bestaande paden op Koudenburg en van de dijk die in de 16e eeuw in de richting van het “Wittehuis” werd aangelegd.
In 1844 staat de Nieuwe Weg vermeld als de Grote Weg (Kaarten- en prentenkabinet • Opsterlandse Veencomp). Bij Tresoar kwam ik nog twee brugontwerpen uit 1844 tegen voor de weg over Koudenburg. Ik vermoed dat de beweegbare brug bedoelt was voor de overbrugging van de Elleboogsvaart bij het “Witte Huis”, dus op de oude route naar Veenhuizen. De vaste brug moest waarschijnlijk de waterlossing overspannen die halverwege de Rendijk en het “Witte Huis” de weg kruist. Deze waterlossing ligt op de plek van de bovenloop van de Tjonger.
Aardigheidje: in 1898 wordt blijkens de Provinciale Drentsche en Asser courant op Koudenburg, aan deze weg, vanwege de posterijen een brievenbus geplaatst. De schrijver stelt: “Dat zal voor velen een groot gerief opleveren, wijl de bewoners in dien grote omtrek de afstand van de nu bestaande bus zeer groot is.”
Versie: 2026, 2 januari