De naam Koudenburg, of Kaldenberg heeft volgens mij middeleeuwse papieren die mogelijk herinneringen oproept aan een prehistorische tijden. Maar er zijn ook andere mogelijkheden. Waar komt die naam Koudenburg vandaan? Wat betekent die naam. De naam Koudenburg komt niet zo vaak voor in Friesland. In een lang artikel in het blad Naamkunde, jaargang 21 (1989), genaamd “De toponymische elementen koud en warm” staan veel vervoegingen met koud, maar Koudenburg of iets wat daar op lijkt is daar niet bij.
Verhogingen in het gebied worden vaker berg genoemd. Denk aan de vlakbij gelegen Breeberg en Galgenberg. J. Wieringa schrijft in zijn artikel “Drentse Veldnamen”, een lezing gehouden voor de studiegroep van het Drenthe College op 7 december 1966, over berg/barg het volgende: “Bargakkers bij Borger en Negenbarg bij Sleen wijzen op voormalige grafheuvels”. Ook de Brandbargen en de Witte Mariabarg bij Ballo zijn volgens hem neolithische grafheuvels.
Grafheuvels behoren tot de oudste cultuurhistorische landschapselementen van ons land. Ze geven blijk van de behoefte van onze voorouders de graven van overledenen op een bijzondere manier te markeren. De oudste zijn zo’n 5000 jaar oud (Neolithicum), de jongste zijn opgeworpen in de Romeinse Tijd.
Grafheuvels komen in alle soorten en maten voor. In de oudste aanlegperiode waren de heuvels nog laag, waardoor nu vaak geen verhoging meer zichtbaar is (zogenaamde vlakgraven). Maar er zijn ook grafheuvels van een paar meter hoog. En er zijn grafheuvels met greppels eromheen, of met palenkransen.
Grafheuvels zijn vaak in meerdere perioden en meermalen gebruikt. Zij vertellen niet alleen iets over het dodenritueel en de materiële cultuur (door middel van de gevonden grafgiften), van de begravingen. Ook geven ze enig inzicht in de omstandigheden ten tijde van de begraving.
In de middeleeuwen en de periode erna zijn sommige grafheuvels dienst gaan doen als galgenberg. (Bron: leestekens van het landschap). Ik zou in dit verband willen verwijzen naar de Galgenberg bij de Breebergschans op de grens Haule-Donkerbroek. Deze is in 1925 door prof. Van Giffen onderzocht. Het bleek een grafheuvel te zijn van het z.g. bekervolk. Van een grafheuvel op Koudenburg is mij niets bekend.
Een verklaring geven voor het woorddeel Kolden of Kalden ligt wat ingewikkelder. Vaak wordt kolt geassocieerd met koude, laaggelegen of leemachtige, grond die pas later in het voorjaar kan worden ingezaaid. Koudenburg ligt echter niet laaggelegen. In het boek “Toponimen en toponmske eleminten yn Frslân” komt men niet verder dan “een koude winderige hoek”. Kou, kald in het Fries, wordt ook wel gebruikt voor een stuk grond zonder gebouw (of niet meer bebouwd); kald stee, koude stede; verlaten, niet meer in gebruik erf. Maar bij de naam Koldenberg of Koudenburg, aangeduid op de oude kaarten, staat bijna altijd een gebouw. Een derde betekenisvariant zou duiden op “onbeschut”. Het zou dan gaan om een heuvel, een berg, die niet begroeid is met struiken of bomen: “De Kale Berg” dus. Als dat de oorsprong van de naam is, dan moet het een heel oude naam zijn. Immers het gebied was in latere tijden, met zijn bewoning, nooit kaal.
Op een kaart van Tideman uit 1707 kom ik de eerste vermelding tegen als Kollenberg. Een interpretatie kan dan zijn dat het een landschapsgebonden naam is die haar oorsprong vindt in het Nedersaksische taalgebied van Zuidoost-Friesland. De naam is samengesteld uit het element berg, dat in Noord-Nederlandse context doorgaans verwijst naar een lichte verhevenheid of zandrug, en het element kollen-, dat kan worden herleid tot een oud dialectwoord (kol, kolle, kolde) met de betekenis afgeronde verhoging of bult. De combinatie van beide elementen wijst op een benoeming van een opvallende, afgeronde hoogte in een verder overwegend vlak landschap. In de landschappelijke context van Haule, waar dekzandruggen en hogere zandkoppen een duidelijke rol speelden in bewoning en landgebruik, is een dergelijke naamgeving functioneel en goed verklaarbaar. Het betreft hier vermoedelijk een microtoponiem dat lokaal werd gebruikt ter oriëntatie en identificatie van een specifieke plaats in het landschap. De latere spellingen Coldenberg , Kaldenberg en Koudenburg moeten dan als secundaire, volksetymologische herinterpretaties worden beschouwd, waarschijnlijk ontstaan in de 18e eeuw onder invloed van niet-lokale schriftelijke tradities. Het chronologisch eerdere voorkomen van de vorm Kollenberg maakt daarom aannemelijk dat de oorspronkelijke betekenis niet samenhing met ‘koude’, maar met een ouder landschapswoord dat in de schrijftaal gaandeweg minder herkenbaar werd.
Tot slot wil ik nog een suggestie bespreken voor de naam Koudenburg, de zathe op Koudenburg. Jan Slofstra reikte mij die aan. De Van Ewsums verkeerden regelmatig aan het hof van Karel V en Filips II. Zo is Johan van Ewsum aanwezig bij de troonopvolgingsplechtigheid van Filips II in 1555. Hij treedt daar op als afgevaardigde namens Stad en Lande en Filips II slaat hem tot ridder. De Van Ewsums bekledden ook regelmatig hoge militaire functies bij de Habsburgers. Het Paleis op de Coudenberg (Koudenberg) in Brussel—ook wel het Hof van Brussel genoemd—is een prominente residentie van heersers als Karel V en Filips II. Het kan zijn dat Johan van Ewsum op Haule-Oost een boerderij die naam gaf als herinnering. In dat geval ging het zeker om een pand met meer allure.
Hieronder: Gezicht op het Koudenbergpaleis en zijn tuinen (Harrewijn/Butkens, 1726)
(Bron: Wikipedia)
Versie: 2025 29 december