Veel dorpen in Ooststellingwerf zijn onlosmakelijk verbonden met leidijken. Ook op Haule en Koudenburg?
Nadat de ontgonnen gebieden voor akkerbouw en veeteelt in gebruik zijn genomen, krijgt men in de loop der tijd te maken met wateroverlast door binnenstromend veenwater uit de aangrenzende, nog onontgonnen of in gebruik zijnde hoogveengebieden. Om dit ongewenste, zure water tegen te houden, legt men op de overgang van de woeste venen naar de bouwgronden veendijken – ook wel leidijken genoemd – aan. Deze dijkjes worden opgeworpen uit plaggen en worden in latere eeuwen vaak opgehoogd met zand.
In hoofdstuk 19 over landweren heb ik geciteerd uit het boek van Oosterwijk hij spreekt dan over een leidijk: “voorgaande tusschen die kercke van die Houle tot die lantweer toe”. Je zou het citaat, waarvan de tekst dateert uit 1608, zo kunnen lezen dat er een leidijk gelegen heeft tussen de kerk van Haule en een landweer. En die landweer zou een verdedigingslinie kunnen zijn als voorloper van de Breebergschans.
Nu komt mij een leidijk aan de noordkant van Haule onwaarschijnlijk voor. Immers het heidegebied tussen Haule en Haulerwijk ligt op veel plaatsen iets lager dan de “Dorpstraat” en was een zandige heide. Maar geheel wil ik een Leidijk aan de noordkant van Haule niet uitsluiten. Brouwer (blz 21) geeft aan dat er soms toch sprake van wateroverlast kan zijn bij dit type dorpen/verkavelingen. Met name daar waar het middengedeelte van de zandrug vlak is of een relatief hol profiel heeft en de ondergrond uit leem bestaat.
Wat mij opvalt is dat op een kaart uit 1771 van Cornelis Leenderts (geadmitteerd landmeter) vanaf “De Weeme”, dit is de pastoriehoeve, in westelijke richting een waterlossing loopt die eenzelfde functie heeft als een leidijk.
Op een kopie van de kaart van Broer Boelens van 1670 van de Leidijken en vennen gelegen tussen Wijnjeterp – Duurswoude – Bakkeveen – Haulerwijk en Donkerbroek zie ik een Leidijk vanaf de grens met Hoornsterzwaag van west naar oost lopen, ten noorden van Donkerbroek, zuidelijk van de Breebergschans, richting molen. De situatie uit het jaar 1715 wordt er op weer gegeven. Vermoedelijk stopt hij bij de Geerswette. Dit is een waterlossing, op de grens van Haule en Donkerbroek, die zuur veenwater afvoert naar de Kuider. Maar of deze Leidijk verder heeft gelopen op het grondgebed van Haule weet ik niet.
Van der Molen (blz197) vermeldt het volgende citaat: “Soo verre dije van die knolle haer leydijken niet onderholden zo kan het water daer zo veel in een etmael aflopen, dat het bij de Haule brugge over de Dijk loopt”. Van der Molen vermoedt dat deze brug de Haulertil is tussen Weper/Jardinga en Haule. De genoemde leidijk moet de eerdergenoemde leidijk (hfdst. 9.4) zijn van Fochteloo naar de Nieuwe Weg/Koumansburg; zie het bij de Nieuweweg genoemde citaat: “Nogh is daer ook een leydyk geweest van die vugtel tot die nije dyk die insgelyks vergaen is.”
Wat moet ik mij voorstellen bij een leidijk van De Knolle/Fochteloo naar Koudenburg. Een leidijk dwars op de Kuinder. De Nota: ‘Landschapsontwikkeling en cultuurhistorische waarden langs de boven- en middenloop van het Koningsdiep (Zuidoost-Friesland)’ opgesteld door Dennis Worst en Jeroen Zomer heeft mij op het spoor gebracht. Ik citeer: “Op de kaart zijn verder drie dijken te zien die dwars op het Koningsdiep liggen. Deze dwarsdijken zijn aangelegd om het afstromende zure veenwater uit het bovenstroomse gebied te keren. Zo voorkwam men wateroverlast in de benedenstroomsgelegen dorpen. De waterstagnatie als gevolg van deze dwarsdijken leidde echter wel tot de vorming van twee grote veenmeren direct ten oosten van de beide dijken. Hierbij ontstonden het Mieuwmeer en Wasemeer. De meest zuidelijke dijk (Beakendyk) is nog steeds als verhoging in het landschap zichtbaar.”.
Dit citaat geeft inzicht hoe de situatie er bij Koudenburg en de Rendijk er moet hebben uitgezien; een leidijk dwars op de Kuinder. Eerder heb ik betoogt dat deze leidijk de Rendijk is. De beide eerder aangehaalde citaten zijn daardoor beter te begrijpen en met elkaar in verband te brengen.
Waar die leidijk tussen de Knolle naar Koudenburg precies heeft gelegen is mij nog niet duidelijk. Het zou de dus Rendijk kunnen zijn; zowel ten noorden als ten zuiden van de Kuinder volgt deze de hoger delen in het landschap.
Versie: 2025 21 oktober