Gedurende bijna twee eeuwen is tol geheven op het erf van zathe Koudenburg.
Bij de aankoop in 1841 en de verkoop van de zathe Koudenburg in 1882 wordt gesproken over het heffen van tol bedoeld voor het onderhoud van de weg naar Veenhuizen. De verkopende partij, Antje Thomas van der Leij, bedingt bij de verkoop in 1882 dat zij wordt vrijgesteld. In deze laatste akte is de volgende passage opgenomen:
Wanneer te eniger tijd de Heerenweg tot straat- of kunstweg mocht worden aangelegd, zullen de kopers of opvolgers in den eigendom verplicht zijn in de plaats van de verkopers de overeenkomst na te leven welke omtrent die weg en den bij perceel één genoemden tol, met het gemeente bestuur van Ooststellingwerf is aangelegd.
Ook in 1894, als de zathe Koudenburg te huur wordt aangeboden, lezen we: “het heeft het recht van tolheffing”.
Het Tol op Koudenburg heeft al oude papieren. Hieronder een kaartfragment uit het Kaarten- en prentenkabinet • Hof van Friesland gedateerd 23 september 1750 Het betreft de situatiekaarten van de ‘Hauler veenen’; getekend door Cornelis Leenderts (geadmitteerd landmeter).
We zien een tolhek aangegeven op het erf van Koudenburg in de wat ik noem de Nieuwe Weg.
Ik vermoed dat het tol is ingesteld ergens tussen 1725 en 1735 door de familie Lycklama’s à Nijeholt. In 1720 hebben zij de venen verworven die eerder in het bezit waren van de Van Eusums, heren van Nienoord. Zij hebben, zo heb ik hiervoor betoogd, toen de Nieuwe weg als doorgaande route aangelegd. Wanneer de tol wordt opgeheven, is onduidelijk. Vermoedelijk gebeurt dat in 1816, ten tijde van de gemeentelijke wegwerkzaamheden.
Hierna zien we een uitsnede uit de kaart uit het archief van de Opstelandse Veencompagnie die dateert van 1734 en is getekend door Foocke Eijles. Op de kaart staat opnieuw de naam Koldenburg vermeld. Ook is te zien dat de doorgaande weg al in die tijd over het erf van de zathe Koudenburg loopt. Wat minder duidelijk zichtbaar is, is dat bij de boerderij het woord Tol Heck staat geschreven.
