Aanleiding voor mijn onderzoek over Koudenburg en dus ook voor deze site is de levensgeschiedenis van Thomas Jans van der Leij, mijn oud-overgrootvader (generatie 8). Hij is geboren op maandag 17 maart 1749 op het Witveen bij Oostermeer als zoon van Jan Thomas (1716 – >1761) en Janke Tammes (1725 – ). Thomas Jans is overleden op donderdag 14 oktober 1841 op de Haule (huisnummer 20, dit is de zathe Koudenburg), op 92-jarige leeftijd.
Opvallend moment in zijn leven is dat hij op 65-jarige leeftijd voor de derde keer in het huwelijk treedt. Op donderdag 16 maart 1815 trouwt hij met de 27-jarige Vroukjen Jans Gorter. Dit huwelijk tussen oom en nicht is vooraf officieel goedgekeurd bij Koninklijk Besluit van 2 februari 1842. Vroukjen is geboren op dinsdag 20 november 1787 in Haule als dochter van Jan Jans (Jannis) Gorter (1751 – 1827) en Antien Nijenhuis 1756( – 1790). Zij is op donderdag 22 maart 1866 overleden, eveneens in Haule, op 78-jarige leeftijd. Thomas Jans staat de laatste jaren van zijn leven te boek als huurder van Koudenburg. Zijn vrouw Frouckje koop de boerderij in 1842 en hun dochter Antje wordt weer later de erfgenaam.
Thomas Jans van der Leij is een opmerkelijk figuur. Hij bereikt een hoge leeftijd en heeft diverse functies bekleed, waaronder dorpsrechter, lid van het municipal bestuur en kerkvoogd. Driemaal gehuwd en met bijzondere familiebanden: zijn schoonzoon werd ook zijn schoonvader. Hij woont op verschillende boerderijen op de Haule en in Donkerbroek en is via zijn huwelijken met de familie Gorter verwant aan de families Nijenhuis (Nienhuis) en Lycklama à Nijeholt.
Zijn verhaal vindt u in Bijlage B.
Tijdens mijn zoektocht naar familiegegevens ben ik in diverse akten en kaarten de zathe Koudenburg tegengekomen, een stemgerechtigde hoeve (nummer 20) op de Haule. Dit leidde tot verdere ontdekkingen over de boerderij en de omliggende streek.
Omdat er geen samenhangende documentatie over Koudenburg bestaat, heb ik geprobeerd de beschikbare informatie te bundelen en uit te werken. Dit document is opgesplitst in vijf delen:
- De streek Koudenburg – Hierin wordt aannemelijk gemaakt dat er al in oude tijden sprake is van “de streek Koudenburg”. Er wordt een mogelijke verklaring voor de naam gegeven. Ook beschrijf ik de bodem en de landschappelijke- en bewoningsgeschiedenis van het gebied. Daarbij komen ook de wegen en paden rondom Koudenburg aan bod, zoals de Oude Weg en de Nieuwe Weg.
De kolonisatie (occupatie) werpt vele vragen op. - De zathe Koudenburg – Dit deel richt zich op de geschiedenis en eigenaren van de boerderij Koudenburg. De hoeve is een typisch voorbeeld van een doorgaande boerderij gelegen op het westelijke flank van het Drentse plateau, als onderdeel van een weg-dorp, maar ook afwijkend. Daarnaast wordt een inkijkje gegeven in de bedrijfsvoering en het huishouden op de boerderij.
- De overige bebouwing van de streek Koudenburg – Hier wordt gekeken naar andere bebouwing in het gebied; voor en na 1850. Kunnen we spreken van een verlaten hoeve? Wat is de mogelijke oorsprong van het Opzichtershuisje? Ook worden enkele andere panden besproken. M.n. dit deel is nog wel een tijdje in ontwikkeling
- Overige wetenswaardigheden – In het laatste deel komen vier opvallende elementen uit de omgeving aan bod: o.a. een Tol, een landweer, een leidijk en het Zwarte Water.
- Bijlagen – De Bijlagen zijn divers.
– Als eerste is een kort overzicht van geraadpleegde literatuur opgenomen.
– Een “inventaris” die in het document wordt besproken is vanwege zijn lengte naar de Bijlagen verhuisd.
– Uit historisch oogpunt is het interessant om het levensverhaal op te nemen van Thomas Jans van der Leij. Dit is ook een document met lengte, die ik wel wat heb ingekort.
– Haule heeft volgens het stemkohier 20 stemgerechtigde hoeves. In het Benificiaalboek 1543 Haule lees je echter over 21 erven. De voor de streek belangrijke familie Van Ewsum kom je in beide documenten tegen. Dit is de reden dat ik dit Benificiaalboek in de Bijlage heb opgenomen; met aantekeningen.
Aan het slot van het document vindt u een overzicht van de geraadpleegde literatuur.
Enkele opmerkingen
Om verwarring te voorkomen, maak ik in dit document steeds duidelijk onderscheid tussen de boerderij en de streek Koudenburg. Wanneer ik het over de boerderij heb, gebruik ik expliciet de termen boerderij of zathe.
Soms is een woord of een getal onderstreept. Dit is een hyperlink; ga erop staan, en door te klikken komt u bij het oorspronkelijke document. ChatGPT heb ik uitsluitend gebruikt om de tekst beter toegankelijk te maken en incidenteel bij het transcriberen van (handgeschreven) teksten.
Koudenburg als streek en de boerderij Koudenburg behoren tot het dorp Haule. Ik heb geen afzonderlijke beschrijving van het dorp opgenomen. Maar dit document is behoorlijk doorspekt met wetenwaardigheden over het dorp en haar ontwikkeling. De naam van het dorp is mogelijk een verwijzing naar het Friese hafola, dat holle = hoofd betekent en dus naar het feit dat het gebied waarop het ontstaan is iets hoger ligt dan de omliggende veenlanden.”
Boeken, archieven en archief stukken bevatten nog veel meer interessant materiaal. Van belang om de door mij gedane suggesties, opties, aannames, speculaties en wat niet meer te “bewijzen”, te corrigeren, verder uit te werken of te onderbouwen. Ik denk daarbij aan In de archieven van Nienoord, de familie Van Ewsum, de familie Lycklama à Nijeholt en de Gezamenlijke Compagnons der Opsterlandsche en Ooststellingwerfsche Veenen. Het lezen van oude archiefstukken is niet eenvoudig. Ik ben dan ook blij dat bijvoorbeeld het Groninger Archief druk bezig is de archieven van de Van Ewsum’s en die van Nienoord te digitaliseren en te transcriberen. Ik heb daar al de eerste vruchten van mogen plukken.
Versie: 27 december 2025